W Polsce, zgodnie z ustawą z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych. Jest on niezależny w swojej działalności statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych organizacji, a organy państwowe, samorządu terytorialnego i pracodawcy obowiązani są traktować jednakowo wszystkie związki zawodowe.
Założenie i członkostwo
Związek zawodowy powołuje co najmniej 10 osób, którym prawo nadaje taką możliwość. Zanim zostanie dokonana rejestracja członkowie związku muszą uchwalić statut, wybierany jest także komitet założycielski w liczbie od 3 do 7 osób. Następnie składany jest wniosek o rejestrację w Krajowym Rejestrze Sądowym. Związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania
Prawo tworzenia lub wstępowania do związków zawodowych mają:
pracownicy bez względu na podstawę stosunku pracy
członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych
osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, pod warunkiem, że nie są pracodawcami
osoby wykonujące pracę nakładczą – w związkach zawodowych działających w zakładzie pracy, z którym nawiązały umowę o pracę
osoby bezrobotne – na zasadach określonych statutami związków
osoby skierowane do odbywania służby zastępczej w danym zakładzie
emeryci lub renciści
Statut związku zawodowego powinien w szczególności zawierać:
nazwę związku,
siedzibę związku,
terytorialny i podmiotowy zakres działania,
cele i zadania związku oraz sposoby i formy ich realizacji,
zasady nabywania i utraty członkostwa,
prawa i obowiązki członków,
strukturę organizacyjną związku ze wskazaniem, które z jednostek organizacyjnych związku mają osobowość prawną,
sposób reprezentowania związku oraz osoby upoważnione do zaciągania zobowiązań majątkowych w imieniu związku,
organy związku, tryb ich wyboru i odwołania, zakres ich kompetencji oraz okres kadencji,
źródła finansowania działalności związku oraz sposób ustanawiania składek członkowskich,
zasady uchwalania i zmian statutu,
sposób rozwiązania związku i likwidacji jego majątku.
Uprawnienia związków zawodowych
Nikt nie może ponosić ujemnych następstw z powodu przynależności do związku zawodowego lub pozostawania poza nim albo wykonywania funkcji związkowej. W szczególności nie może to być warunkiem nawiązania stosunku pracy i pozostawania w zatrudnieniu oraz awansowania pracownika. Ponadto:
prawo reprezentowania interesów pracowniczych na forum międzynarodowym,
współuczestnictwo w tworzeniu korzystnych warunków pracy, płacy i wypoczynku,
prawo tworzenia ogólnokrajowych zrzeszeń (federacji) związków zawodowych,
opiniowanie założeń i projektów aktów w zakresie objętym zadaniami tego związku,
opiniowanie dokumentów konsultacyjnych Unii Europejskiej w zakresie zadań objętych zadaniami związków zawodowych,
występowanie z wnioskami o wydanie lub zmianę ustawy albo innego aktu prawnego w zakresie spraw objętych zadaniami związku zawodowego,
prowadzenie rokowań zbiorowych,
zawieranie układów zbiorowych pracy i innych porozumień przewidzianych przepisami prawa pracy
kontrola nad przestrzeganiem prawa pracy,
uczestnictwo w nadzorze nad przestrzeganiem przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.